ሶስተኛ ክፍል አካባቢ ሳይንስ

ምዕራፍ አንድምግብና የቤተሰብ ደህንነት ተማሪዎች በዚህ ምዕራፍ የምንማረው1.1 ምግብ 1.2 የቤተሰብ ንፅህና1.3 የዕረፍት ጊዜና መዝናኛተማሪዎች ይህን ምዕራፍ ተምራችሁ ስታጠናቅቁ የሚከተሉትን እውቀቶች ታገኛላችሁ፡፡- ተገቢ የአመጋገብ ልምዶችን- የምግብ ብክለት መንስዔዎችን፤ የሚያስከትላቸውን ችግሮች እና መከላከያ ዘዴዎችን- የቤተሰብ ንጽህና እና የአካባቢ ፅዳት አጠባበቅ ልምዶችን እና በፅዳት ጉድለት የሚመጡ በሽታዎችን - ትርፍ ጊዜና የመዝናኛ ጊዜ ለቤተሰብ ደህንነት የሚኖረው ጠቀሜታ - ጊዜያችንን በአግባቡ በመጠቀም- ኤች አይ ቪ/ኤድስ በራሳችሁ በቤተሰባችሁና በህብረተሰቡ ላይ የሚያስከትላቸውን ተፅዕኖዎች እና ቫይረሱ በደማቸው ውስጥ ለሚገኙ ሰዎች ፍቅርን ማሳየት 1.1 ምግብሀ. ተገቢ የአመጋገብ ልምዶች• የአመጋገብ ልምድ አንድ ሰው ወይም ህብረተሰብ አዘውትሮ የሚመገበውን የምግብ አይነት የአዘገጃጀት ሂደት እና የአመጋገብ ሁኔታ የሚገልፅ ነው፡፡• የምትመገቧቸው ምግቦች ብዙውን ጊዜ በአራት የምግብ ምድቦች ይከፈላሉ እነሱም፡- 1. አትክልትና ፍራፍሬዎች 2. እህልና ጥራጥሬዎች 3. ሥጋ 4. ወተትና የወተት ውጤቶች ናቸው፡፡ 1. አትክልትና ፍራፍሬዎች ማንጎ፤ ፓፓዬ፤ ጥቅል ጎመን፤ ካሮት፤ ብርቱካን፤ አቮካዶ እነዚህ የምግብ አይነቶች ሰውነትን ከበሽታ ለመከላከል ይጠቅማሉ፡፡2. እህልና ጥራጥሬዎች ስንዴ፤ በቆሎ፤ ባቄላ፤ ማሽላ፤ አተር፤ ጤፍ ተማሪዎች እነዚህ እህልና ጥራጥሬዎች ጉልበትና ሙቀት ይሰጣሉ፡፡3. ሥጋ የዶሮ ስጋ፤ የከብት ስጋ፤ የአሳ ስጋ እነዚህ ሰውነታችንን ለመገንባትና ለመጠገን ይረዳል፡፡4. ወተትና የወተት ውጤቶች ቅቤ፤ ወተት፤ አይብተማሪዎች ከወተት ምን አናገኛለን? ጎበዞች! ከወተት እርጎ፣ ቅቤ፣ አሬራ፣ አይብና አጓት አላችሁ አይደል፡፡ ወተት በውስጡ ብዙ ለሰውነት ጠቃሚ የሆኑ ንጥረ ነገሮችን ይዟል፡፡በአጠቃላይ ወተት፡- - ለሰውነት ጉልበት ይሰጣል- ከበሽታ ይከላከላል- ጤናማ ዕድገት እንዲኖረን ይረዳል፡፡ተማሪዎች አሁን ደግሞ አንድ ትምህረታዊ ጨዋታ እንጫወታለን፡፡ እኔ ማነኝ? ሀ. ከሎሚ ጋር እመሳሰላለሁ፤ ከሱ ግን ወፈር ያልኩና ጣፋጭ ነኝ።ጎበዞች! ብርቱካን ካላችሁ ትክክል ናችሁ፡፡ ለ. የጥራጥሬ ዘር ስሆን በጣም ትንሽ ነኝ፤በየቤቱ በእንጀራ መልክ እበላለሁ፡፡ ጎበዞች! ጤፍ ካላችሁ መልሱን በትክክል አግኝታችሁታል፡፡ሐ. በመልኬ ነጣ ያልኩና ፈሳሽ ነኝ ሕጻን ሆናችሁ በጡጦና በብርጭቆ ጨምራችሁ ትጠጡኛላችሁ፡፡ በትክክል ተመልሷል ወተት ነኝ፡፡መ. ከእንስሳ እገኛለሁ፤ ሰዎች ጠብሰውኝና በወጥ ውስጥም ጨምረውኝ ይበሉኛል፡፡ ጎበዞች! ስጋ ነኝ ።ለ. የተመጣጠነ ምግብ • የተመጣጠነ ምግብ ማለት መጠኑ በቂ የሆነ፤ የተለያዩ የምግብ ምድቦችን የያዘ ማለት ነው፡፡የተመጣጠነ ምግብ ከአራቱም የምግብ ምድቦች ቅልቅል የተዘጋጀ ነው፡፡1. ከአትክልትና ፍራፍሬ2. ከእህልና ጥራጥሬ3. ከስጋና 4. ከወተት ምድቦችን ያካተተ ማለት ነው፡፡ ሐ. የምግብ ብክለት መንስኤዎች የምግብ ብክለት ምንድነው?የምግብ በአይን በማይታዩ ጥቃቅን ነፍሳት (ጀርሞች) መመረዝ ነው፡፡ መንስኤዎቹም - ምግብን አለማብሰል፤ በደንብ ያለመክደን፤ በንፁህ ስፍራ አለማስቀመጥ፤ አካባቢን አለማፅዳት፤ የምግብ መበከልን ያስከትላል፡፡- በተጨማሪም - ምግብን ክፍት መተው- ምግብ በዝንብ ሲወረር- ምግብ ሲዘጋጅ የንፅህና ጉድለት ካለ- ምግብ የሚቀመጥበት ቦታ ነፍሳት በቀላሉ የሚገቡበት ከሆነ- የምግብ ማዘጋጃ ስፍራና እቃ የንፅህና ጉድለት ቢኖረው - ምግብን የሚያዘገጀው ሰው በተለያዩ ተላላፊ በሽታዎች ሊጠቃና- ምግብ የሚዘጋጅበት ውሃ መበከልመ. የምግብ መመረዝ የሚስከትላቸው ጉዳቶች በምግብና በውሃ ብክለት አማካኝነት ከሚመጡ በሽታዎች መካከል ዋና ዋናዎቹ- ኮሌራ - ተቅማጥ እና- ወስፋት ናቸው1. ኮሌራ- ኮሌራ በምግብና በውሀ ብክለት አማካኝነት የሚመጣ በሽታ ነው፡፡- ኮሌራ ከፍተኛ ተቅማጥና ትውከት ያስከትላል፡፡-አስቸኳይ ህክምና ያስፈልገዋል፡፡ 2. ተቅማጥ• ተከታታይ ውሃማ ተቅማጥ አለው።• ብዙውን ጊዜ ደምና ንፍጥ መሰል ነገር ከሰገራ ላይ ይታያል፡፡• ከሆድ አካባቢ ከፍተኛ ሕመም አለው፡፡ 3. ወስፋት- የትል ዘር ነው - በወስፋት እነንቁላል የተበከለን አፈር በነካው እጃችን ሳንታጠብ ምግብ ብንበላ እንቁላሉ አንጀት ውሰጥ ገብቶ ወደ ትልቅ ወስፋት ያድጋል፡፡ሠ. የምግብ ብክለትን መከላከልየምግብ ብክለትን በሚከተሉት መንገዶች መከላከል ይቻላል፡፡ሀ. ምግብ ከመንካትና ከማዘጋጀት በፊት በሳሙና እጅን መታጠብ። ለ. ጎጂ ተባዮች እንዳያርፉበት ምግብ መሸፈን። ሐ. የምግብ ማዘጋጃ ቦታን ማፅዳት። መ. የምግብ መሥሪያና ማቅረቢያ ዕቃዎችን በአግባቡ በማጠብ በንፅህና መጠበቅ። ሠ. መጠጥና ምግብን ለማዘጋጀት ንፁህ ውሃ መጠቀም። የተበከለ ምግብ ያልተለመደ ጠረንና ጣዕም እንዲሁም ለዕይታ የተለየ መልክ ሊፈጥር ይችላል፡፡

1.2 የቤተሰብ ንፅህና• ጤናማ ቤተሰቦች ደስተኞች እና ጠንካሮች ናቸው፡፡ በየቀኑ ሥራዎችን በአግባቡ መስራት ይችላሉ፡፡ ሁልጊዜ የሚታመም ሰው ግን ሥራውን መሥራት ያስቸግረዋል፡፡ ጤና ካለ፡-- ደስተኞች እንሆናለን - ጉልበት ይኖረናል - በጉልበታችን ሥራ መስራት እንችላለን- ሥራ ከሰራን ገንዘብ እንገናኛለንስለዚህ ተማሪዎች ሁላችንም ጤናችንን መጠበቅ አለብን እሺ፡፡ የቤተሰብ ንፅህና አጠባበቅን መተግበርተማሪዎች! ቤተሰብ ስንል ማን ማንን ያጠቃልላል?ጎበዞች! ቤተሰብ ማለት በአንድ ቤተሰብ ማለት በአንድ ቤት ውስጥ የሚኖሩ ሰዎች ካላችሁ ሁላችሁም ልክ ናችሁ።የቤተሰብ ጤናን ለመጠበቅ የሚከተሉት ተግባራት ዋና ዋናዎቹ ናቸው ሀ) መስኮቶችንና በሮችን ክፍት ማድረግ አየር ቤታችን ውስጥ በደንብ እነዲዘዋወር በርና መስኮቶች ክፍት መሆን አለባቸው፡፡ ለ) ቤታችንን ማፅዳት ተባዮች በቀላሉ እንዳይራቡ ወይንም እንዳይበዙ ይረዳል፡፡ ሐ) የመመገቢያና የማብሰያ ዕቃዎችን ማፅዳት በዓይን የማይታዩ ጎጂ ተዋህስያንን ለማስወገድ ይረዳል፡፡ መ) መፀዳጃ ቤት መጠቀምንፅህናው የተጠበቀ መፀዳጃ ቤት መጥፎ ሽታ የለውም፡፡ እንደ ዝንብ የመሳሰሉት ተባዮችም አይገኙበትም፡፡ሠ) ከቤት ጥራጊ ማዳበሪያ (ብስባሽ) ማዘጋጀትተማሪዎች! ማዳበሪያ ለተክሎች ምን ጥቅም ይሰጣሉ?ማዳበሪያ፡- ለተክሎች (ለዕፅዋት) እድገት የሚያገለግል ሲሆን በውስጡ ጠቃሚ ንጥረ ነገር (ማዕድን) የያዘ ነው፡፡ተማሪዎች! ማዳበሪያን - ከዕፅዋት ብስባሽ- ከእንስሳት ዕዳሪና - ከቤት ከሚጣሉ ቆሻሻዎች ማዘጋጀት ይቻላል፡፡- ይህ ደግሞ በአንድ በኩል ቆሻሻን ማስወገድና ንፁህ አካባቢን መፍጠር ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ ጎጂ የነበረውን ቆሻሻ ወደ ጠቃሚ ነገር መቀየር ነው፡፡አያቹ ልጆች ቆሻሻን በቀላሉ ለመልካም ዓላማ እንዴት መቀየር እንደሚቻል እናንተም በየቤታችሁ ሞክሩት እሺ! የአካባቢ ፅዳት እንቅስቃሴዎች • በአዲስ አበባ ውስጥ ብዙ ነዋሪዎች አሉ፡፡ አንዳንድ ሰዎች በየመንገዱ የቤታቸውን ቆሻሻ አውጥተው ይጥላሉ፡፡ ይህ ተግባር ቆሻሻ አምጪ ተዋህስያንን በቀላሉ ይፈጥራል፡፡ ስለዚህ ተማሪዎች ሁላችንም አካባቢ ንፅህናችንን የመጠበቅ ግዴታ አለብን እሺ! ንፁህ ውሃተማሪዎች! የአዲስ አበባ ነዋሪዎች የመጠጥ ውሃ ከየት አካባቢ የሚመጣ ይመስላችኋል?- ከገፈርሳ፣ ከለገዳዲ ግድቦችና ከአቃቂ ከርሰ ምድር ካላችሁ ትክክል ናችሁ፡፡ የረጋ (የማይንቀሳቀስ) ውሃ ተማሪዎች! በአካባቢያችን የማይንቀሳቀስ (የረጋ) ውሃ በብዛት ይገኛሉ፡፡እነዚህ የረጉ ውሃዎች ውስጥ እንደ ወባ ትንኝ የመሳሰሉት አደገኛ ነፍሳት ይራባሉ፡፡ በንፅህና ጉድለት የሚመጡ በሽታዎችተማሪዎች! ከዚህ በፊት በምግብ ብክለት አማካኝነት ስለሚመጡት በሽታዎች ተምረናል፡፡- የተበከለ ውሃ መጠጣት ለጤና ችግር ያጋልጣል፡፡- ይህ ውሃ ከሰው ወደ ሰው በሽታን ሊያስተላልፍ ሊያዛምት ይችላል፡፡ለምሳሌ፡- የአንጀት ተስቦ (ታይፎይድ)፣ ኮሌራና ወስፋት የመሳሰሉት ዋና ዋናዎቹ ተጠቃሽ በሽታዎች ናቸው፡፡ መ. ኤድስ በእኛ፣ በቤተሰቦቻችንና በማህበረሰባችን ላይ የሚያደርሰው ተጽዕኖ በባለፈው ክፍላችን ስለ ኤች አይ ቪ/ኤድስ በስፋት ተምረናል፡፡ አስታወሳችሁ ልጆች?- በትምህርት ቤታችሁ የፀረ ኤች አይ ቪ/ኤድስ ክበብ ወይም የበጎ አድራጎት ክበብ አባል በመሆን በበሽታው የተጎዱትን ለመርዳት ፍቅራችሁን አሳዩዋቸው እሺ ልጆች፡፡

1.3 የዕረፍት ጊዜና መዝናኛተገቢ የዕረፍትና የመዝናኛ ጊዜ መዝናናት ለሰው ልጅ አስፈላጊ ነው፡፡ ሰው በተለያየ መንገድ ራሱን ሊያዝናና ይችላል፡፡ ለምሳሌ- ስፖርት በመስራት ወይም በማየት- በማንበብ- ቴሌቭዥን በማየት- ሬዲዮ በማዳመጥ

የሚከተሉትን ዓረፍተ ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. የምንመገብው ምግብ ንፅህናው መጠበቅ አለበት፡፡

2. የተበከለ ምግብ መመገብ በጤና ላይ ምንም ጉዳት አያስከትልም፡፡

3. ሕፃናት ያልተፈላ ወተት ቢጠጡ ጤንነታቸው ለጓደል አይችልም፡፡

4. ምግብ የሚያዘጋጅ ሰው እጁን በሳሙናና በውሃ መታጠብ አለበት።

5. ውሃ እንደ ምግብ በበሽታ አምጪ ተህዋስያን ሊበከል ይችላል።

6. እህልና ጥራጥሬ ከአራቱ የምግብ ምድቦች አይካተትም።

7. ምግባችንን ሳንከድን ብናስቀምጥ በጤናችን ላይ ችግር ሊያስከትል ይችላል።

8. ሥጋ ለሰውነታችን ሐይል ሰጪ ከሚባሉ ምግቦች ውስጥ ይመደባል።

የሚከተሉትን ዓረፍት ነገሮች በማንበብ በምግብና በመጠጥ ውሀ የሚመጡ ችግሮች ከሆነ አዎ ካልሆኑ ደግሞ አይደለም በማለት መልሱ፡፡1. በምግብ እና በመጠት ውሃ የሚመጡ በሽታዎች ከፍተኛ የሆነ ተቅማጥ የላቸውም።

2. በምግብ እና በመጠጥ ውሀ የሚመጡ በሽታዎች የሆድ ቁርጠት ያስከትላል።

3. አፈር በነካ እጅ በመመገብ ሊመጣ ይችላል።

4. በምግብ እና በመጠጥ ውሀ የሚከሰቱ በሽታዎች በቶሎ ህክምና ካላገኙ ለሞት ሊዳርጉ ይችላሉ።

5. አንገታችን ላይ እብጠት ያሳያል።

6. ውሃን እንደጠጣን ወዲያው ያስመልሰናል።

7. በየሰአቱ ወሃ ይጠማናል።

ለሚከተሉት ጥያቄዎች ትክክላኛውን መልስ ስጡ1. ምግብ ማለት ምን ማለት ነው።

2. የምንመገበው ምግብ በስንት ምደቦች ይከፈላሉ።

3. የተመጣጠነ ምግብ ለሰውነታችን የሚሰጠው ጥቅም ጥቀሱ።

4. የምግብ መበከል ከሚያመጣው በሽታዎች ሶስቱን ጥቀስ።

የሚከተሉትን ዓረፍተ ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. መስኮቶችንና በሮችን መክፈት ለብርድ በሽታ ያጋልጣል፡፡

2. አካባቢያችን ባይፀዳ በጤና ላይ ችግር አያስከትልም።

3. ንፅህናው የተጠበቀ መፀዳጃ ቤት መጥፎ ሽታ የለውም።

4. ማዳበሪያ ለእፅዋት ጥቅም ይሰጣሉ።

5. የወባ ትንኝ በረጋ ውሃ ውስጥ ይገኛል።

የሚከተሉትን ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. አንድ ሰው ያለ እረፍት መስራት አለበት።

2. መዝናናት ለሰው ልጅ አስፈላጊ ነው።

3. የተመጣጠነ ምግብ ሁልጊዜ መመገብ ለበሽታ ያጋልጣል።

የሚከተሉትን ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. ምግብ ረሃብን ማታገስ ይችላል፡፡

2. ምግብን ከእንስሳት ብቻ ማግኘት ይቻላል፡፡

4. የተመጣጠነ ምግብ ሁል ጊዜ መመገብ ለበሽታ ያጋልጣል።

5. ኤድስ በሽታ አብሮ በመብላት ሊተላለፍ ይችላል፡፡

6. እህልና ጥራጥሬዎች ሰውነታችንን ከበሽታ ይከላከላሉ።

7. በቆሎ አትክልትና ፍራፍሬዎች ውስጥ የመደባል።

7. ሙዝ፣ ዳቦ፣ ቅቤ እና እንቁላል የተመጣጠነ ምግብ ነው።

ለሚከተሉት ጥያቄዎች ትክክለኛውን መልስ ምረጡ፡፡1. ከአትክልትና ፍራፍሬ የሚመደበው የቱ ነው?ሀ) ብርቱካን ለ) እንጀራ ሐ) ሥጋ

2. የወተት ውጤት ያልሆነው የቱ ነው?ሀ) ቅቤ ለ) እርጎ ሐ) አሬራ መ) ውሃ

3. ለሰውነታችን ሀይልና ሙቀት የሚሰጠን የትኛው ነው?ሀ) አትክልት ለ) ፍራፍሬ ሐ) ጥራጥሬ መ) ስጋ

5. ጤነኛ ከሆንን ___________________እንሆናለን?ሀ. ደስተኛ እንሆናለን ለ. በጉልበታችን ስራ መስራት እንችላለን ሐ. ሀ እና ለ መ. መልሱ የለም 

ምዕራፍ ሁለትየተፈጥሮ አካባቢያችን ተማሪዎች! በዚህ በምዕራፍ ሁለት የምንማራቸው ስለ፡-የተፈጥሮ ሀብቶችጉልበትኃይልመለኪያይህን ምዕራፍ ተምራችሁ ሰትጨርሱ - አፈር፣ ውሀ፣ አየር፣ የተፈጥሮ ደንና የዱር እንስሳት የተፈጥሮ ሃብት መሆናቸውን- ሙቀት፣ ብርሃንና ድምጽ የጉልበት ዓይነቶች መሆናቸውን- የኃይል ምንነትን እና - የሳይንሳዊ ምርምር ክህሎቶችን የምትገነዘቡ ይሆናል። 2.1 የተፈጥሮ ሀብቶች - የተፈጥሮ ሀብቶች የሚባሉት በተፈጥሮ የምናገኛቸውና ለሰው ልጆች ጥቅም የሚውሉ ናቸው፡፡ ለምሳሌ፡- አፈር፣ አየር፣ ውሀና የተፈጥሮ ደኖች ዋና ዋና የተፈጥሮ ሀብት ዓይነቶች ናቸው፡፡ ተማሪዎች እነዚህን የተፈጥሮ ሀብቶችንን በአግባቡ በጥቅም ላይ ማዋል አለብን፡፡1. አፈር አፈር እጽዋት እንዲበቅሉ ይረዳል፡፡ በውስጡ ውሀ፣ አየር፣ ንጥረ ነገሮችንና ብስባሾችን ይይዛል፡፡ ለእርሻ፣ ለሸክላ ስራ፣ ለግንባታ ስራና ለመሳሰሉት ይጠቅማል፡፡ የአፈር አይነቶች ሀ. አሸዋማ አፈር- ትላልቅ ቅንጣጢት ያሉት ሲሆን ውሃን በቀላሉ ያሳልፋል፡፡ ይህ የአፈር አይነት ለማረስ ቀላል ሲሆን ለምነቱ አነስተኛ ነው፡፡ለ. ሸክላ አፈር - በጣም ትናንሽ ቅንጣጢት ያሉት ሲሆን ውሃን ቋጥሮ ይይዛል፡፡- ለማረስ ይከብዳል፡፡- በውስጡ አየር ለማሳለፍ አይችልም፡፡ሐ. ለም አፈር- ይህ አፈር አሸዋማንና ሸክላ አፈርን በእኩል መጠን የያዘ ነው፡፡- በውስጡ ለእጽዋት እድገት አመቺ የሆነ ብስባሽ፣ በቂ ውሀ እና አየር አለው፡፡የአፈር ጥቅም• ለእርሻ፣ ለሸክላ ስራ፣ ለግንባታ ስራና ለመሳሰሉት ይጠቅማል፡፡ የአፈር አያያዝ (አጠባበቅ)• አፈር በአግባቡ ካልተጠበቀ በንፋስና በጎርፍ በቀላሉ ሊሸረሸር ይችላል፡፡• አፈር እንዳይሸረሸር ከሚረዱ የአፈር አጠባበቅ ዘዴዎች መካከል፡- ሀ. እርከን መስራት - አፈር በውሃ ተሸርሽሮ እንዳይሄድ ይከላከላል፡፡ ለ. ዛፎችን መትከል - የዛፎች ስሮች እፈርን ቆንጥጠው በመያዝ አፈር እንዳይሸረሸር ይከላከላል፡፡ሐ. የግጦሽ መሬት ከሚገባው በላይ እንዳይጋጥ መከላከል - ሳር ጥቅጥቅ ብሎ የአፈር ቅንጣቶች እንዳይሸረሸሩ ስለሚይዝ በከብቶች ሙሉ በሙሉ እንዳይጋጥ ተገቢውን ክትትል ማድረገ ያስፈልጋል፡፡ 2. ውሀ- ውሀ ከተፈጥሮ ሃብታችን መካከል አንዱና ዋነኛው ነው፡፡- ውሀ ህይወት ላለው ነገር ሁሉ አስፈላጊ ነው፡፡ ያለ ውሀ በህይወት መኖር አይቻልም፡፡ ሀ. የውሃ ጥቅም - ውሀ ብዙ ጥቅሞች አሉት፡፡ለምሳሌ፡- በቤት ውስጥ፡- - ምግብ ለማዘጋጀት፣ ለንጽህና እና ለመጠጥ አገልግሎት ይውላል፡፡- በእርሻ፡- ለመስኖ አገልገሎት ለእንስሳት መጠጥ ይሆናል፡፡- በኢንዱሰትሪ፡- የማምረቻ መሳሪያዎችን ለማቀዝቀዝ ቆሻሻ ለማስወገድ ይጠቅማል ለ. ውሀን ከበካይ ነገሮች መጠበቅ- ውሀን ከሚበክሉ ነገሮች ዋና ዋናዎቹ፡- የሰው አይነምድር የእንስሳት እዳሪ የእርሻ ኬሚካሎች - ጸረ ተባይ ጸረ አረም ማዳበሪያ የኢንዱስትሪ ዝቃጮች ናቸው፡፡ ሐ. ውሀን በቁጠባ መጠቀም- ከላይ እንደተነጋገርነው ተማሪዎች ሕይወት ያለው ነገር ሁሉ ያለ ውሀ መኖር አይችልም ስለዚህ ውሀ እንዳይባክን ሁላችሁም ጥረት ማድረግ አለባችሁ፡፡ 3. አየር- ሰዎች ያለ ምግብና ያለ ውሃ ጥቂት ቀናትን በህይወት መኖር ይችሉ ይሆናል፡፡ ያለ አየር ግን ደቂቃዎችን መኖር አይችሉም፡፡ ስለዚህ አየር እጅግ ጠቃሚ የተፈጥሮ ሃብታችን ነው፡፡ 4. ደኖችበአንድ አካባቢ የተተከሉ ብዙ ዛፎች ደን ተብለው ይጠራሉ፡፡ ደን ሕይወት ላላቸው ነገሮች በርካታ ጥቅሞችን ይሰጣሉ፡፡ ለምሳሌ፡- - ለማገዶ እንጨት- ለምግብ አቅርቦት - ለግንባታ ስራ - ለዱር እንስሳት መኖሪያነትስለዚህ ተማሪዎች ከደን በርካታ ጥቅሞች ስለምናገኝ- ደኖቹን መጠበቅ- ዛፎችን መትከል- የደን ጭፍጨፋን መከላከል አለብን፡፡ 5. የዱር እንስሳትሀ. የዱር እንስሳት ጥቅም የዱር እንስሳት በዱር ውስጥ የሚኖሩ የተፈጥሮ ሀብት ናቸው፡፡ለምሳሌ፡- አንበሳ፣ ዝሆን፣ ጅብ፣ ጉማሬ፣ አዞ፣ የሜዳ አህያ፣ ጥንቸል - የዱር እንስሳት ለአንድ ሃገር የገቢ ምንጭ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ለምሳሌ፡- የውጪ ሀገር ጎብኚዎችን በመሳብ ፤ የአካል ክፍሎቻቸውን (ቆዳቸውን፣ ቀንዳቸውን፣ ጥርሳቸውን) በመሸጥና የገቢ ማግኛ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ለ. የዱር እንስሳት አጠባበቅ- የዱር እንስሳት የሃገር ሀብት በመሆናቸው ልንንከባከባቸውና ልንጠብቃቸው ይገባል፡፡- አንዳንድ የዱር እንስሳት ቁጥራቸው በመመናመንና በመጥፋት ላይ ይገኛሉ፡፡ለምሳሌ መንስኤዎቹ - - ሕገ ወጥ አደን - የተፈጥሮ መኖሪያቸው የሆነው ደን መውደም - የምግብና የውሀ እጥረት (ድርቅ)

2.2. ጉልበት1. ሙቀትሙቀት የጉልበት አይነት ነው፡፡ይህ ጉልበት ከሚነድ ማገዶ ከፀሐይ፣ ከከሰል፣ ከናፍጣ ሊገኝ ይችላል፡፡ የሙቀት ውጤቶች- እቃዎች እንዲግሉ- ቅርፃቸውን እንዲለውጡ- እሳት በማስነሳት እንዲቃጠሉ ያደርጋል፡፡2 . ብርሃን- ብርሃንን ከተለያዩ የተፈጥሮና ሰው ሰራሽ ከሆኑ ምንጮች ማግኘት ይችላሉ፡፡- ብርሃን ከሌለ ነገሮችን ማየት አንችልም፡፡የፀሐይ ብርሃን አንድ የጉልበት ምንጭ ነው፡፡ ከፀሀይ የሚገኘውን ጉልበት በመጠቀም ልዩ ልዩ ተግባራትን ማከናወን ይቻላል፡፡ለምሳሌ፡- ልብስን ለማደረቅ፤ ወደ ሙቀት ጉልበት በመቀየር ምግብን ለማብሰል…. 3. ድምፅተማሪዎች! እንደምታውቁት ዕለት በዕለት ኑሯችን ውስጥ የተለያዩ ድምፆችን እንሰማለን፡፡ ለምሳሌ፡- የመኪና፤ የእንስሳት፤ የአውሮፕላን፤ የሰው ድምፅ…..ተማሪዎች የክራርን ወይም የጊታርን ክር (ጅማት) በጣታችሁ ስትነኩት ምን ይፈጠራል? ጎበዞች፡ ድምፅ ካላችሁ ሁላችሁም ልክ ናችሁ፡፡ የድምፅ አፈጣጠር- ድምፅ የሚፈጠረው በእርግብግብታ አማካኝነት ነው፡፡ የድምፅ መተላለፍ- ድምፅ በጠጣር፤ በፈሳሾችና በጋዞች ውስጥ ይተላለፋል፡፡ ነገር ግን ድምጽ በወና ውስጥ መተላለፍ አይችልም። ባህላዊ የሙዚቃ መሳሪያዎች - ባህላዊ የሙዚቃ መሳሪያዎች የብሄር ብሄረሰቦች የማንነት መገለጫዎች ናቸው፡፡ ለምሳሌ፡- ክራር፣ በገና፤ ዋሽንት፤ እምቢልታና የመሳሰሉት ናቸው፡፡ ዘመናዊ የሙዚቃ መሳሪያዎችጊታር፤ ቤዝ ጊታር፤ ሳክስፎን፤ ትራንፔት፤ ኦርጋን…

2.3 ኃይልሀ. ኃይል ምንድነው?ኃይል ማለት የአንድን ነገር እንስቃሴ ለማስጀመር፣ ለማስቆም ወይም አቅጣጫ ለማሰቀየር ይረዳል፡፡ለምሳሌ ሁለት ተማሪዎች እግር ኳስ ቢጫወቱ አንደኛው ተማሪ መሬት ላይ የተቀመጠችን ኳስ መታ እንበል፤ ሁለተኛው ተማሪ ደግሞ ኳሷን አቁሞ አንደኛው የኳሷን አቅጣቻ ቀይሮ መታ፡፡ በዚህ ምሳሌ ውስጥ ኀይል የኳሷን እንቅስቃሴ ለማስጀመር፤ ለማቆም አቅጣጫ ለመቀየር አስችሏል፡፡ ለ. የሀይል መለኪያ መሳሪያዎች ነጣሪ ሚዛን ወይም ኒውተን ሜትር የኃይል መለኪያ መሳሪያ ነው። በኒዉተን ሜትር በመጠቀም የምንለካው ኃይል አሐድ ኒውተን ይባላል። ሐ. የስበት ሀይል መሬት ማንኛውንም አካል ወደራሷ የምትስብበት ሀይል የመሬት ስበት ይባላል፡፡ ይህም ሀይል ሁሉንም ነገር በእኩል ፍጥነት ወደ መሬት እንዲወድቁ ያደርጋል፡፡ መ) ክብደት ክብደት ማለት መሬት አንድ ነገር ወደራሷ የምትስብበት ሀይል ዓይነት ነው፡፡ ስለዚህ ክብደት የኃይል ዓይነት ነው፡፡ተማሪዎች በክብደት እና በመጠነ ቁስ አካል መካከል ያለው ልዩነት ምን ይምስላችኃል?- የአንድ አካል ክብደት በአካሉ ግዝፈት ይወሰናል፡፡- ግዝፈት አንድ አካል በውስጡ የያዘውን የቁስ መጠን ለመግለፅ ያስችላል፡፡- የመጠነ ቁስ አካል (mass) አሐድ ኪሎግራም ሲሆን የክብደት አሃድ ደግሞ (Newton) ነው፡፡ 2. የሐይል ውጤቶችተማሪዎች ዝርግ ጣውላ ውሰዱና ተዳፋት (ዘገባይ) ለመስራት በጠረጴዛ ላይ አስደግፉት፡፡- ኳስ ወይም እስክሪብቶ ወስዳችሁ ተዳፋቱ ጫፉ ላይ አስቀምጡት፡፡ የሚንሸራተተውን ኳስ ወይም እስክሪብቶ ለማቆም ከስር በእጃችሁ ደግፉት፡፡ ኳሱ ወይም እስክሪፕቶው ምን ሆነ? ተማሪዎች! ኳሱ ወይም እስክሪፕቶው ተዳፋት ጣውላ ላይ ስታስቀምጠው ወደታች ተንሸራተው ወድቀዋል አይደል፡፡- ይህ የሚያሳየው ኀይል በኳሱ ወይም በእስኪሪፕቶው ላይ መተግበሩን ነው፡፡ ይህም የኀይል ውጤት ይባላል፡፡3. ቀላል መኪናዎች - ቀላል መኪናዎች የምንላቸው ዘወትር በቤታችን አካባቢ ስራን ለማቀላጠፍ የምንጠቀምባቸው ቀላል መሳሪያዎች ናቸው፡፡ለምሳሌ፡- - መቀስ - ቢላዋ - የቆርኪ መክፈቻ - ብስክሌትና የመሳሰሉት ናቸው፡፡ ጠቀሜታቸው- በትንሽ ሀይል ከፍተኛ ክብደት ለማንሳት ለምሳሌ፡- መፈንቅል- በፍጥነት ለመጓዝ ለምሳሌ፡- ብስክሌት- የኃይል አቅጣጫ ለመቀየር ለምሳሌ፡- በከራተዳፋት፡- የቀላል መኪና ዓይነት ሲሆን አገልግሎቱ ከከፍተኛ ወደ ዝቅተኛ ቦታ የማውረድና ከዝቅተኛ ቦታ ደግሞ ወደ ከፍተኛ ቦታ ለማውጣት ይረዳል፡፡መፈንቅል፡- ቀላል መሣሪያ ዓይነት ሲሆን 3 ዋና ዋና ክፍሎች አሉት፡፡እነሱም፡- ሽክመት፣ ጥረትና ድጋፍ ናቸው፡፡ ጭነት፡- መፈንቅሉ የሚያነሳው ክብደት ነው፡፡ኃይል፡- ጭነቱን ለማንሳት የሚውል ኀይል ነው፡፡ድጋፍ፡- አንድን ቀጥ ያለ እና የማይንቀሳቀስ ነገር ደግፎ ለማንቀሳቀስ የሚያስችል የመፈንቅል ክፍል ነው፡፡በከራ በከራ እቃዎችን ለማንሳት የምንጠቀምበት የቀላል መኪና ዓይነት ነው፡፡ በከራ በዘንግ ሽክርክሪት ላይ የሚሽከረከር ክብ ነገር ሲሆን በውጭ ጠርዙ ላይ ለገመድ ማቀፊያነት የሚያገለግል ቦይ መሰል ጎድጓዳ ቦታ አለው፡፡ተማሪዎች በበከራው ጠርዝ ላይ የሚያልፈውን የገመድ ጫፍ ወደታች ስንጎትት በሌላው በኩል የተጫነው ዕቃ ወደ ላይ ይነሳል፡፡- በአገራችን አንዳንድ አካባቢዎች በከራን ውሃን ከጉድጓድ ለማውጣት ይጠቀሙበታል፡፡ 

2.4 መለኪያተማሪዎች! በአካባቢያችሁ ከሚገኙ የተለያዩ መለኪያ መሳሪያዎች ሰዎች ለተለያዩ አገልግሎቶች ሲጠቀሙ አይታችሁ ምታውቁትን ጥቀሱ። ለምሳሌ፡- የትምህርት ቤት መሄጃ ጊዜን ለማወቅ ሰዓት ትጠቀማላችሁ ከሱቅ ስኳር ስትገዙ የሚዛኑን ትክክለኛነት ታያላችሁ ሀ. ርዝመትን መለካትርዝመት ፡- በሁለት ቦታዎች መካከል ያለውን ርቀት ያመለክታል ፡፡ አለም አቀፍ የርዝመት መለኪያ አሐድ ሜትር ነው፡፡ ሣንቲ ሜትር እና ኪሎ ሜትር የመሳሰሉት ተጨማሪ የርዝመት መለኪያ አሐዶች ናቸው፡፡ ለ. የአንድን አካል መጠነ ቁስ መለካት መጠነ ቁስ (mass ) ፡- ባለፈው እንደተማማርነው መጠነ ቁስ (mass) ማለት አንድ አካል በውስጡ የያዘው የቁስ መጠን ማለት ነው፡፡- የአለም አቀፍ የመጠነ ቁስ መለኪያ አሐድ ኪሎ ግራም ነው፡፡እንደ ግራም፤ ሚሊግራም እና ቶን የመጠነ ቁስ ተጨማሪ አሐዶች ናቸው፡፡የመጠነ ቁስ መለኪያ ሚዛን ይባላል፡፡ ሐ. ጊዜን መለካት ጊዜ በአንድ ክስተት መጀመሪያና መጨረሻ መካከል ያለው ቆይታ (ክፍተት) ነው፡፡ መ. ሙቀትን መለካት- ባለፈው እንደተማማርነው ሙቀት የጉልበት ዓይነት ነው፡፡ የሚለካው ካሎሪ ሜትር በሚባል መሳሪያ ሲሆን አሃዱ ጁል ወይም ካሎሪ ነው፡፡ የሙቀት መተላለፍ መንገዶች 1 ) ንኪኪ (ኮንዳክሽን) - በመነካካት ይተላለፋል - ጠጣር አካላትን ይፍልጋል። 2) ዑደት (እርገት) (ኮንቬክሽን) - በአየር እና በውሃ ውስጥ - በፈሳሽና በጋዝ ብቻ ይተላለፋል። 3) ጨረራ (ራዲዬሽን)- በጨረር አማካኝነት መሬት ይደርሳል።- ቁስ አይፈልግም፡፡ ማጠቃለያ እሺ ተማሪዎች! በዚህ ምዕራፍ የተማርናቸው ለማስታወስ እንዲረዳን የሚከተሉትን ሀሳቦች እንይ።- ዋና ዋና የተፈጥሮ ሀብቶች የሚባሉት አየር፣ አፈር፣ ውሃ፣ የዱር እንስሳትና የመሳሰሉት ናቸው፡፡- የአፈር አይነቶች በያዙት ቅንጣጢት መጠን በሦስት ይከፈላል፡፡ እነርሱም አሸዋማ፣ሸክላማ አፈር እና ለም አፈር በመባል ይመደባሉ፡፡- ለም አፈር ለእርሻ እጅግ ተስማሚ ነው፡፡- አፈር በጥንቃቄ ካልተያዘ በጎርፍና በንፋስ ሊሸረሸር ይችላል፡፡- ውሃ አንዱ የተፈጥሮ ሀብት ሲሆን ለመጠጥ፣ ለመስኖ ስራ፣ ለአንዱስትሪ፣ ለቤት ፍጆታና ለሌሎችም አገልግሎት ይውላል፡፡- አየር እንዳይበከል አስፈላጊውን ጥንቃቄ ሁሉ ለማድረግ ያስፈልጋል፡፡ ከኢንዱስትሪ የሚወጡ ጋዞች፣ የመኪና ጭሶች አየርን የሚበክሉ ነገሮች ናቸው፡፡- ሙቀት የጉልበት ዓይነት ነው፡፡ ሙቀትን ከተፈጥሮና ሰው ሰራሽ በሆነ መንገድ እናገኛለን፡፡- ሁነቶች በሦስት ይከፈላሉ፡፡ እነርሱም ጠጣር፣ ፈሳሽ እና ጋዝ በመባል ይታወቃሉ፡፡- ውሃ በሦስቱም ሁነቶች የሚገኝ ብቸኛ ውቁስ አካል ነው፡፡- ብርሃን ነገሮችን ለይተን ለማየት ይረዳናል፡፡ የእጅ ምስሪትን በመጠቀም የፀሀይ ብርሀን በአንድ ቦታ እንዲነጣጠር በማድረግ ወረቀትን ማቃጠል ይቻላል፡፡- ድምፅ በእርግብግቦሽ አማካኝነት ይፈጠራል፡፡ ድምፅ በጠጣር፣ በፈሳሽ እና በጋዝ ውስጥ ይተላለፋል፡፡ ድምፅ በወና ውስጥ መጓዝ አይችልም፡፡- የሙዚቃ መሳሪያዎች ዘመናዊና ባህላዊ በመባል በሁለት ይከፈላሉ፡፡- ኃይል የአንድን ነገር እንቅስቃሴ ለማስጀመር፣ ለማስቆም ወይም አቅጣጫ ለማስቀየር ይረዳል፡፡- ኃይል የሚለካው በኒውተን ሜትር (በነጣሪ ሚዛን) ነው፡፡ የኃይል አሀድ ኒውተን ነው፡፡- የመሬት ስበት ኃይል ማለት ማንኛውም አካል መሬት ወደ ራሷ የምትስብበት ኀይል ነው፡፡- ክብደትና መጠነ ቁስ የተለያዩ ናቸው፡፡ መጠነ ቁስ ማለት አንድ አካል በውስጡ የያዘው የቁስ መጠን ሲሆን ክብደት ማለት ደግሞ መሬት አንድን አካል ወደራሷ የምትስብበት ሀይል ማለት ነው፡፡- ቀላል መኪናዎች የምንላቸው ዘወትር በቤታችን አካባቢ ስራን ለማቀላጠፍ የምንጠቀምባቸው ቀላል መሳሪያዎች ናቸው፡፡- ቀላል መኪናዎች አገልግሎታቸው ኃይልን ለማባዛት፣ ፍጥነትን ለመጨመር እና አቅጣጫን ለመቀየር - በከራ ተዳፋት እና መፈንቅል የቀላል መኪናዎች ምሳሌ ናቸው፡፡- አለም አቀፍ የርዝመት አሀድ (ሜትር)- የጊዜ (ሴኮንድ) - የመጠነ ቁስ (ኪሎ ግራም) - የሙቀት (ጁል) ናቸው፡፡- ሙቀት በሦስት አይነት መንገድ ከአንድ አካል ወደ ሌላ አካል ይተላለፋል፡፡ እነርሱም በንኪኪ፣ በእርገትና በጨረራ ናቸው፡፡

የሚከተሉትን አረፍተ ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ።1. ሕይወት ያለው ሁሉ ያለ ውሀ መኖር ይችላል፡፡

2. ውሃ ለመጠጥ አገልግሎት ብቻ ይውላል።

3. አፈር እንክብካቤ አያስፈልገውም።

4. የኢንዱስትሪ ዝቃጭ ወንዞችን አይበክልም። 

5. የተፈጥሮ ሀበት የሚባሉት በሰው ሰራሽ የምናገኛቸው ናቸው።

6. አፈር፣ውሃና አየር የተፈጥሮ ሀብቶቻችን ናቸው።

7. አፈር ለሰው ልጅ ምንም ጥቅም አይሰጥም።

8. ተክሎች ለአፈር መሸርሸር መንስኤዎች ናቸው።

9. አሸዋማ አፈር ለምነቱ ከፍተኛ ነው።

3. ውሃ ወደ እንፋሎትነት የሚለውጠው መቼ ነው?ሀ. ሲፈላ ለ. ሲቀዘቅዝሐ. ሲቀመጥ መ. መልስ የለም

የሚከተሉት ዓረፍተነሮች ትክክል ከሆኑ “እውነት” ትክል ካልሆኑ “ሐሰት” በማለት መልሱ፡፡1. ክብደት አንድን ነገር እንቅስቃሴ ለማስጀመር ይረዳል፡፡

2. የኃይል አለም አቀፋዊ አሀድ ኒውተን ነው፡፡

3. ብርሃንን ከተፈጥሮ ምንጭ ብቻ እናገኛለን፡፡

4. መጠነቁስ አካል አንድ አካል በውስጡ የያዘው የቁስ መጠን ነው፡፡

5. ክራር ዘመናዊ የሙዚቃ መሳሪያ ነው፡፡

የሚከተሉት ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. ቀላል መኪናዎች በፍጥነት ለመጓዝ የይጠቅሙናል፡፡

2. አካፋ የቀላል መኪና ምሳሌ ነው፡፡

3. ተዳፋት እቃዎችን ከከፍታ ቦታ ወደ ዝቅተኛ ቦታ ለማውረድ ይጠቅመናል፡፡

የሚከተሉት ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ አውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡ 1. የርዝመት መለኪያ አሀድ ኪሎሜትር ነው።

 2. ርዝመት በአንድ ክስተት መጀመሪያና መጨረሻ መካከል ያለው ቆይታ ነው።

 3. ሙቀት ከአንድ አካል ወደ ሌላ አካል በንክኪ አይተላለፍም፡፡

4. ቴርሞሜትር የመጠነቁስ መለኪያ መሳሪያ ነው።

ለሚከተሉት ጥያቄዎች ትክክለኛውን መልስ ምረጡ 1. ከሚከተሉት አማራጮች ውስጥ የሙቀት መትላለፊያ መንገድ ያልሆነው የቱ ነው?ሀ. ንኪኪለ. እርገትሐ. ጨረርመ. ቅዝቃዜ

2. የመጠነቁስ መለኪያ አሀድ የሆነው የቱ ነው?ሀ. ኪሎግራምለ. ግራምሐ. ሜትርመ. ሁሉም

3. የቀላል መኪና ምሳሌ ያልሆነው የቱ ነው?ሀ. የቤት መኪናለ. መፈንቅልሐ. በከራመ. ተዳፋት

ምዕራፍ ሦስትየማህበረሰባችን እንቅስቃሴዎችተማሪዎች! ይህንን ርዕስ ተምራችሁ ስታጠናቅቁ የምትገነዘቧቸው ነጥቦች - አፈርና የሀገር ውስጥ ኢንዱስትሪ ውጤቶች - አፈር ሰብሎችን ማብቀያ መሆኑን- ሰብሎችንና ሰዎችን የሚጎዱ ትናንሽ እንስሳትን- የንብ እርባታን ጠቀሜታና የንብን ዑደተ ሕይወትተማሪዎች! ስለ ግብርና ምን ታውቃላችሁ ስለ ግብርና ካነሳችሁ ደግሞ አፈር ለግብርና የሚሰጠውን ጥቅም ሳናነሳ ማለፍ የለብንም አፈር ለሰው ልጅ ጠቃሚ የተፈጥሮ ሀብት ነው፡፡ አፈር ከሚሰጣቸው ጥቅሞች መካከል ሰብሎችን ማብቀል፣ ለቤት ቁሳቁስ መስሪያ እና ለተለያዩ ግንባታዎች መስሪያ ግብዓት በመሆንና ለተለያዩ ትንንሽ እንስሳነት መኖሪያነት ያገለግላል፡፡ግብርና ለሰዎች የምግብ ምንጭ ነው፡፡ በግብርና ከሚካተቱ የሰው ልጅ ምጣኔ ሀብታዊ እንቅስቃሴዎች ውስጥ• የሰብል ምርት • የማር ምርትና • የእንስሳት እርባታን ዋና ዋናዎቹ ናቸው። 3.1 ግብርናግብርና፡- • የሰብል ምርትን• የዶሮ እርባታን እና• የንብ ማነብን የሚያጠቃልል ምጣኔ ሀብታዊ እንቅስቃሴ ነው፡፡ 3.1.1 አፈርና የሰብል አመራረት ተማሪዎች! እንደተማርነው አፈር በመሬት ገፅታ ላይ የሚታይ ከጥቃቅን የድንጋይ ስብርባሪዎች፣ ከእፅዋትና ከእንስሳት ብስባሽ የሚገኝ የተፈጥሮ ሀብት ነው፡፡ዋና ዋናዎቹ የአፈር ቀለማት ጥቁር፣ ቢጫ፣ ቀይ ናቸው።ለተክሎች አበቃቀል ጥሩ የሚባል የአፈር ባሕርያት- በቀላሉ መታረስ ይችላል፡፡- የተክሎች ሥር በቀላሉ ሊዘልቀው ይችላል፡፡- በመጠኑ ውሃ መያዝ የሚችልና በቀላሉ የማይደርቅ ነው፡፡- ተመጣጠኝ በሆነ ሁኔታ ውሃ የሚያሰርግና በቀላሉ በጎርፍ የማይታጠብ ነው፡፡- ለተክሎች እድገት ወሳኝ ንጥረ ነገሮችን በውስጡ ይይዛል፡፡ 3.1.2 ተክሎችን መትከልና መንከባከብ ተክሎች• ለምግብነት• ለገቢ ምንጭነት • ለአካባቢ ውበት ያገለግላሉ፡፡ተክሎች እንክብካቤ ካልተደረገላቸው ሊደርቁና ሊሞቱ ስለሚችሉ በየጊዜው እንክብካቤ ሊደረግላቸው ይገባል፡፡የዘር መዝሪያ መደብ ለማዘጋጀት- ትክክለኛ ቦታ መምርጥ- የመትከያ መደብ መሥራት- የውሃ ቦይ መሥራት- አፈሩን ማለስለስ- በአፈሩ ውስጥ ማዳበርያ መጨመር- ቦታውን ማጠርናከተለያዩ እንስሳትና አዕዋፍ መጠበቅ ያስፈልጋል።1. መቆፈሪያዎች - በአከባቢያችን ተክሎችን ለመንከባከብ የሚያገለግሉ የመቆፈሪያ መሳሪያዎች አሉ፡፡ ዋና ዋና የመቆፈሪያ ዓይነቶች ሀ. ዶማ እና ለ. አካፋ በመባል ይታወቃሉ፡፡ሀ. ዶማ ሁለት አይነት ዶማዎች አሉ፡፡ አንዱ በአንድ በኩል ሹል በሌላው በኩል ጠፍጣፋ ነው ፤ ሁለተኛው ዶማ ደግሞ ባለጣት ዶማ ነው ለ. አካፋሁለት አይነት አካፋዎች አሉ፡፡አንደኛው አፈር ለመዛቅና ለማንሳት የሚጠቅም ሲሆን ሌላኛው ደግሞ ለመቆፈሪያነትም ይጠቅማል፡፡ ሐ. ማንገዋሊያ ወይንም መቧጠጫ - ማንገዋሊያ ሚዶ የሚመስል የእጅ መሣሪያ ነው፡፡- ይህ መሣሪያ የተለያዩ ተግባራትን ለማከናወን ያገለግላል፡፡ ለምሳሌ፡- ተክሎች ከተተከሉ በኃላ አፈር ለማለስለስ - የተክሎች መትከያ መደብ ከተዘጋጀ በኃላ የሚያስፈልጉ ነገሮች ለማንሳት- ተነቅሎ የተጣለ አረም ቅጠላ ቅጠሎችና ቁርጣራጭ ነገሮችን ለማስወገድ ያገለግላል፡፡መ. ውሃ ማጠጫ - ውሃ ማጠጫ ከቆርቆሮ ወይም ከፕላስቲክ የተሰራ ወንፊት ያለው መሣሪያ ነው።-ተክሎችን ውሃ ለማጠጣት ያገለግላል።ሰ. ማጓጓዣእቃን ለማጓጓዝ የሚጠቅም በእጅ የሚገፋ መሳሪያ ነው።ፍግና ችግኞችና ለተክሎችን ነገሮችን ከቦታ ቦታ ለማጓጓዝ ይጠቅማል። 

መሬት በትክክለኛው የአስተራረስ ዘዴ ካልታረሰ አሉታዊ ውጤት ሊያስከትል ይችላል፡፡- በአካባቢው የእርሻ መሬት ላይ ጎርፍ ሊያስከትል ይችላል፡፡- በእርሻው ላይ የሚበቅለውን አረም ወደ አካባቢው የእርሻ መሬት ሊያስፋፋ ይችላል፡፡- የአፈር ማዕድናት በቀላሉ በጎርፍና በነፋስ ሊወስድ ይችላል፡፡የምንከተላቸው ተክሎች ጤናማ ሆነው እንዲያድጉ በአፈሩ ውስጥ የተለያዩ ማዳበሪያዎችን መጨመር እና መደባለቅ ያስፈልጋል፡፡ችግኞችን ሁልጊዜ ውሃ ማጠጣት ያስፈልጋል፡፡ ውሃ ካልጠጡ ደግሞ ችግኞች ሊጠወልጉ እና ሊሞቱ ይችላሉ፡፡ ስለዚህ ተማሪዎች! ተክሎችን - ውሃ ማጠጣት - ማረም - መኮትኮት - ማዳበሪያ መጨመር- እፍግ ብለው እንዳይቀጭጩ ማሳሳት - ከተባይና ከበሽታ መከላከል በጣም አስፈላጊ ነው፡፡ተክሎችን የሚያጠቁ እንስሳትን መከላከል- አንበጣ - አይጥ - አእዋፍ ችግኞችን ወይንም ተክሎችን በማጥቃት እንዲሞቱ ያደርጋል።አሁን የጠቀስናቸው ትንንሽ እንስሳት በተክሎች ላይ የሚያስከትሉትን ጉዳት ከታች በምናየው ዘዴዎች መካከል ይቻላል፡፡- ፀረ ተባይ ኬሚካሎችን በተክሎች ላይ በመርጨት- ጎጂ ተባዮችንና እንስሳትን የሚመገቡ ሌሎች እንስሳትን በአካባቢው በማራባት- ተክሎችን በተለያዩ መከላከያዎች በመከለል ወይንም በማጠር ናቸው፡፡ ዝንብ የትንኝ ዝርያ ስትሆን በቤታችን እና በአካባቢያችን ዘወትር ትታያለች፡፡ዝንብ በሰዎች ላይ በሽታ ሊያስከትሉ የሚችሉ ተዋህስያንን ተሸክማ በምንመገበው ምግብ ላይ በማረፍ ተዋህስያንን በቀላሉ ወደ ምግበ በማስተላለፍና ምግብን በመበከል እንድንታመም ታደርጋለች፡፡ የዝንብ ዑደተ ሕይወት- ዝንቦች እንቁላላቸውን በእንስሳት እዳሪና ባልተሸፈኑ ምግቦች ላይ ይጥላሉ፡፡- እንቁላሎች ተፈልፍለው ወደ ተመጋቢ እጭነት ይለወጣሉ- በመቀጠልም ወደ ማይመገቡ ሙሽሬዎች ይቀየራሉ፡፡- በመጨረሻም ሙሽሬዎች እድገታቸውን ጨርሰው ወደ ሙሉ ጎልማሳነት ይቀየራሉ፡፡ተማሪዎች! በዝንቦች አማካኝነት ከሚከሰቱ በሽታዎች መካከል፡- - ታይፎይድ - ኮሌራ እና - ትራኮማን መጥቀስ ይቻላል፡፡የዝንቦችን መራባት መቀነሻ መንገድ - ምግባችንን ሁልጊዜ በመክደንና በመሸፈን - አካባቢያችንን ንፁህ በማድረግ - የመፀዳጃ ቤቶችን ጉድጓድ በመክደን ናቸው፡፡ወባ የወባ ትንኝ በሽታን ከሰው ወደ ሰው አስተላላፊ ጎጂ ነፍሳት ናት የወባ ትንኝ የሕይወት ዑደት- ሴቷ የወባ ትንኝ እንቁላሎቿን በረጋ ውሃ ውስጥ ትጥላለች፡፡- ከዚያም እንቁላሎቹ ተመጋቢ ወደ ሆኑ እጮች ይቀየራሉ፡፡- እጮቹም ወደማይመገቡ ሙሽሬዎች ያድጋሉ፡፡- በመጨረሻም ሙሽሬዎች እድገታቸውን ጨርሰው ወደ ሙሉ ጎልማሳነት ይቀየራሉ፡፡ የወባ ትንኝን ለመከላከል- የማይንቀሳቀሱ ወይም የረጋ የውሃ አካላትን እንዲፈሱ ማድረግ፡፡- በውሃ ውስጥ የወባ ትንኝን የሚመገቡ የዓሳ ዝርያዎችን ማራባት፡፡- በቤት ውስጥ የወባ ትንኝ መከላከያ አጎበር መዘርጋት፡፡- የተለያዩ የወባ ማጥፊያ ኬሚካሎችን በመርጨት የወባ ትንኞችን በመግደል ናቸው፡፡ ንቦችከአበባ ቀሰምን በመሰብሰብ ማር ይሰራሉ፡፡ ንቦች በሦስት ይከፈላሉ፡፡ እነሱም፡- 1. ንግስት 2. አውራ ንቦችና 3. ሠራተኛ ንቦች ናቸው፡፡ ንቦች የሕይወት ዑደትንቦች የሕይወት ዑደት የሚጀምረው እንቁላላቸውን በተዘጋጀ የማር እንጀራ ላይ በመጣል ነው፡፡- የተጣለው እንቁላል ቀስ በቀስ ወደ እጭነት ይቀየራል፡፡- ከዛም እጮቹ በቂ ምግብ ከተመገቡ በኃላ ወደ ሙሽሬነት ይለወጣሉ፡፡- በመጨረሻም ሙሽሬዎች እድገታቸውን ሲጨርሱ ወደ ጉልምስ ንብነት ይቀየራሉ፡፡ ማር በዘመናዊና በባሕላዊ ዘዴ ይመረታል፡፡ ዘመናዊ የንብ እርባታ ከባህላዊ ዘዴ የተሸለ የምርት ጥራት ያለው ማር ለማግኘት ያስችላል፡፡ ስለ ትናንሽ እንስሳት ማጥናት የእጅ ምስሪት በመጠቀም ስለተለያዩ ትናነሽ እንስሳት ውጫዊ የሰውነት ክፍሎች በቀላሉ ማጥናት እንችላለን፡፡

3.2. የሀገር ውስጥ ኢንዱስትሪ ውጤቶች በአዲስ አበባ ከተማ ውስጥ የጨርቃ ጨርቅ፣ የመጠጥ፣ የእንጨት ውጤቶች፣ የቆዳ ውጤቶች፣ የብረታ ብረት፣የጫማ፣ የሕንፃ መሳሪያዎች፣ የኅትመት ውጤቶች፣ የኬሚካል ውጤቶችና የታሸጉ ምግቦች ማምረቻ ፋብሪካዎች ይገኛሉ፡፡ ለምሳሌ፡- አንበሳ ጫማ፣ ሜታ ፋብሪካ፣ ሞሓ የለስላሳ ፋብሪካ፣ ሞያ ብስኩት አዋሽ የወይን ጠጅ ፋብሪካ በገዢዎችና በሻጮች መካከል ያለ መደጋገፍ- ምርቶች ከአምራቾች ወደ ተጠቃሚዎች በነጋዴዎች በኩል ይሰራጫሉ። ሦስት የንግድ አይነቶች አሉ፡፡ እነሱም፡-1. አስመጪና ላኪ2. የጅምላ ንግድ 3. የችርቻሮ ንግድ ናቸው1. አስመጪና ላኪ ንግድ - ከሀገር ውጪ ምርቶችንና አገልግሎቶችን በማስመጣትና ወደ ውጪ በመላክ ላይ ያተኮረ ንግድ ነው፡፡2. የጅምላ ንግድ- አምራቾች ምርትን ለነጋዴ በብዛት መሸጥና ለነጋዴዎች አምራቾች ላይ በመግዛት ለቸርቻሪዎች በብዛት የሚሸጡበትን ሁኔታ ያመላክታል፡፡3. የችርቻሮ ንግድ- ሸቀጥን ከጅምላ ነጋዴ በመግዛት ለተጠቃሚው ኀብረተሰብ የሚደርስበት የንግድ ስርዓት ነው፡፡

2. እቃን ለማጓጓዝ የሚጠቅም በእጅ የሚገፋ መሳሪያ ጥቀሱ፡፡

3. ተክሎችን የሚያጠቁ እንስሳትን መካከል ሶስቱን ጥቀሱ፡፡ 

4. ተክሎች ውሃ ካልጠጡ ምን ሊሆኑ ይችላሉ?

5. ተናንሽ እንስሳት በተክሎች ላይ የሚያስከትሉት ጉዳትን መለከላከል የምንጠቀማቸው ዘዴዎች ጥቀሱ።

ተማሪዎች ለሚከተሉት ጥያቄዎች ከተዘረዘሩት አማራጮች ውስጥ ትክክለኛውን መልስ በመምረጥ መልሱ1. ስለ ወባ ትንኝ ዑደተ ህይወት ትክክል የሆነው የቱ ነው? ሀ. ሴቷ የወባ ትንኝ እንቁላሎቿን በረጋ ውሃ ውስጥ ትጥላላች፡፡ ለ. እንቁላሎቹ ተመጋበ ወደ ሆኑ እጮች ይቀየራሉ፡፡ ሐ. እጮቹም ወደማይመገቡ ሙሽሬዎች ያድጋሉ፡፡መ. ሙሽሬዎች እድገታቸውን ጨርሰው ወደ ሙሉ ጎልማሳነት የቀየራሉ። ሠ. ሁሉም መልስ ናቸው፡፡

2. ዝንቦች ምን ላይ ሊያርፉ ይችላሉ?ሀ. ንፁህ ሥፍራ ላይ ሐ. ንፅህናውን ባልተጠበቀ ሥፍራለ. ውሃ በሚበዛበት ሥፍራ መ. ሁሉም መልስ ናቸው፡፡ 

የሚከተሉትን ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡ 1. ንቦች ከአበባ ቀሰምን በመሰብሰብ ማር ይሰራሉ፡፡

2. የንቦች የሕይወት ዑደት የሚጀምረው እንቁላላቸውን አበባ ላይ በመጣል ነው። 

3. አውራ ንብና ሰራተኛ ንብ አንድ አይነት ተግባር አላቸው፡፡

4. ማር በዘመናዊና ዘዴ ብቻ ይመረታል፡፡

5. የትናንሽ እንስሳት ውጫዊ የሰውነት ክፍሎች ልዩነትን በዓይናችን መለየት እንችላለን።

የሚከተሉት ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ትክክል ካልሆኑ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. አፈር ሰብሎችን ማብቀያ ነው፡፡

2. የወባ ትንኝ ከአበባ ቀሰምን በመሰብሰብ ማር ትሰራለች፡፡

3. ተክሎች ለአካባቢ ውበት አይውሉም፡፡

4. የችርቻሮ ንግድ ሸቀጥን ከጅምላ ነጋዴ በመግዛት ለተጠቃሚው ኀብረተሰብ የሚደርስበት የንግድ ስርዓት ነው፡፡

ተማሪዎች የሚከተሉትን ጥያቄዎች በማንበብ ትክክለኛውን መልስ የያዘውን ፊደል ምረጡ1. የወባ ትንኝን ለመከላከል ምን ማድረግ አለብን? ሀ. የማይንቀሳቀሱ ወይም የረጋ የውሃ አካላትን እንዲፈሱ ማድረግ፡፡ ለ. የተለያዩ የወባ ማጥፊያ ኬሚካሎችን በመርጨት የወባ ትንኞችን መግደል፡፡ ሐ. በቤት ውስጥ የወባ ትንኝ መከላከያ አጎበር መዘርጋት፡፡ መ. ሁሉም መልስ ነው፡፡

2. ከሚከተሉት ውስጥ የአትክልት ጥቅም ያልሆነው የትኛው ነውሀ. ለአካባቢ ውበት ለ. ለገቢ ምንጭነት ሐ. ለምግብነት መ. መልሱ አልተሰጠም 

3. ከሚከተሉት መካከል በዝንብ አማካኝነት የሚከሰት በሽታ ነው፡፡ሀ. ኮሌራ ለ. ታይፎይድ ሐ. ሀ እና ለ መ. መልሱ የለም

4. ከሚከተሉት አማራጮች ውስጥ የዝንቦችን መራባት ለመቀነስ የሚረዱት የትኞቹ ናቸው?ሀ. ምግባችንን ሁልጊዜ መክደንና መሸፈን ለ. አካባቢያችንን ጽዱ ማድረግሐ. የመጸዳጃ ቤቶችን በመክደን እና በመሸፈንመ. ሁሉም መልስ ናቸው

5. ስለንብ ትክክል የሆነው የትኛው ነው?ሀ. ንብ ጎጂ ነፍሳት ነች፡፡ለ. ንብ እንቁላሎቿን በረጋ ውሃ ውስጥ ትጥላለች፡፡ሐ. ንቦች በሶስት አይነት ይከፈላሉ፡፡ መ. ንብ በሽታ አስተላላፊ እንስሳ ናት፡፡

6. ማር የሚመረተው በ__________ነው፡፡ሀ. ዝንቦች ለ. ንቦች ሐ. አይጦች መ. አንበጣዎች

6. ማር የሚመረተው በ__________ነው፡፡ሀ. ዝንቦች ለ. ንቦች ሐ. አይጦች መ. አንበጣዎች

9. የንግድ አይነት የሆነው የቱ ነው? ሀ. የችርቻሮ ንግድ ለ. የጅምላ ንግድ ሐ. አስመጪና ላኪ መ. ሁሉም

9. የንግድ አይነት የሆነው የቱ ነው? ሀ. የችርቻሮ ንግድ ለ. የጅምላ ንግድ ሐ. አስመጪና ላኪ መ. ሁሉም

ምዕራፍ አራትከተማችን የምዕራፍ አራት ዋና ዋና ይዘቶች4.1 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር አንፃራዊ መገኛ 4.2 የከተማችን ዋና ዋና የመሬት ገፅታዎች4.3 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ዓርማ 4.4 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር መዋቅር 4.5 በአዲስ አበባ ከተማ የሚገኙ ዋና ዋና ዘመናዊ ተቋማት 4.6 በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የሚገኙ ታሪካዊ ቅርሶች 4.7 በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የሚገኙ ታዋቂ ግለሰቦችና የሕይወት ተሞክሯቸው ተማሪዎች! በሁለተኛ ክፍል ስለ ክፍለ ከተማ ምንነት ተምራችኋል፡፡ አሁን ደግሞ ስለ ከተማችን አዲስ አበባ አጠቃላይ ሁኔታ ትማራላችሁ፡፡ተማሪዎች! የምንኖርበት ከተማ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ይባላል፡፡- አዲስ አበባ የኢትዮጲያና የአፍሪካ የፖለቲካ ማዕከል ናት፡፡- ከፍተኛ የንግድ እንቅስቃሴ የሚታይበት ከተማ ናት፡፡ 4.1 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር አንፃራዊ መገኛ - የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር በመሐል ኢትዮጲያ ይገኛል፡፡ - ከተማችን አዲስ አበባ በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት የተለያዩ ዞኖች የተከበበ ነው።4.2 የከተማችን ዋና ዋና የመሬት ገፅታዎች - በአዲስ አበባ ከተማ የተለያዩ የመሬት ገፅታዎች እናያለን፡፡ ለምሳሌ፡- በጉለሌ ክፍለ ከተማ የእንጦጦ ተራራ የከተማዋ በጣም ከፍተኛ ስፍራ በቦሌ ክፍለ ከተማ ያለው የቦሌ አለም አቀፍ አውሮፕላን ጣቢያ ደግሞ የከተማዋ በጣም ዝቅተኛ ሥፍራ ነው፡፡ ይህ የተለያየ የመሬት አቀማመጥ፤ ከፍታና ቅርፅ የመሬት ገፅታ ይባላል። 4.3 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ዓርማ ተማሪዎች! የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የራሱ የሆነ መዝሙር የለውም፡፡ - እንዲሁም አዲስ አበባ አስተዳደር ሰንደቅ አላማ የለውም፡፡

4.4 የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር መዋቅር የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር በ10 ክፍለ ከተማዎችና 116 ወረዳዎች የተደራጀ ነው፡፡- የከተማው አስተዳደር በስሩ የተደራጁትን የክፍለ ከተማዎች በመምራት ህዝቡን ያስተዳድራል፡፡ተማሪዎች! በሁለተኛ ክፍል ስለ ክፍለ ከተማዎች ተምራችኋል፡፡ ለማስታወስ ያህልም1. አራዳ 6. አቃቂ ቃሊቲ2. ጉለሌ 7. ቂርቆስ3. አዲስ ከተማ 8. ልደታ4. ኮልፌ ቀራንዮ 9. ቦሌ5. ንፋስ ስልክ ላፍቶ 10. የካ ክፍለ ከተማ - የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደደር የተደራጀው በክፍለ ከተማና በወረዳ አስተዳደደር ነው፡፡- የወረዳ አስተዳደር ተጠሪነቱ ለክፍለ ከተማ አስተዳደር ነው፡፡- የክፍለ ከተማው አስተዳደደር ደግሞ ተጠሪነቱ ለከተማ አስተዳደር ነው፡፡- እያንዳንዱ ክፍለ ከተማና ወረዳ በሕዝብ በተመረጡ ተወካዮች አማካኝነት ይተዳደራል፡፡ 4.5 በአዲስ አበባ ከተማ የሚገኙ ዋና ዋና ዘመናዊ ተቋማት - በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የተለያዩ ማህበራዊ ተቋማት ይገኛሉ፡፡ - በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የሚገኙ ጥቂተት ተቋማትን አደረጃጀትና ተግባራት ለምሳሌ፡- ሀ. ፍርድ ቤቶች- በፍርድ ቤቶች የተለያዩ ተግባራት ይከናወናሉ፡፡- በሰዎች መካከል አለመግባባት ስኖር በፍርድ ቤት ቀርበው ይፈታሉ።- የህዝቡን ሰላምና ፀጥታ የሚያውኩ ሰዎች ፍርድ ቤት ቀርበው ይቀጣሉ፡፡- ከሕገ መንግስት ውጭ የሚንቀሳቀሱ ግለሰቦችና ድርጅቶች በፍርድ ቤት ውሳኔ እርምጃ ይወሰድባቸዋል፡፡- በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የተለያዩ ምድብ ያላቸው ፍርድ ቤቶች ይገኛሉ፡፡ለ. የፖሊስ ኮሚሽን - ፖሊስ ወንጀልን ይከታተላል፡፡- ጥፋተኛን ይዞ ለህግ ያቀርባል፡፡- የህዝቡን ፀጥታ ያስከብራል ሐ. ትምህርት ቢሮ- በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የትምሀርት ዘርፍ መዋቅር - በቢሮ - በክፍለ ከተማ- በወረዳና - በትምህርት ቤት ደረጃ የተዋቀረ ነው፡፡በከተማው ውስጥ የመንግስት፤ የግልና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፤ የመጀመሪያ ደረጃ፤ የሁለተኛ ደረጃና የመሰናዶ ትምህርት ቤቶችና የቴክኒክ እና ሞያ ማሰልጠኛ ኮሌጆች ይገኛሉ፡፡ መ. ጤና ቢሮ- የከተማው የህዝብ ጤና ጣቢያዎችና ሆስፒታሎች በከተማ አስተዳደሩ፤ በባለሃብቶችና መንግስታዊ ባልሆኑ ድርጅቶች ተገንብተው አገልግሎት በመስጠት ላይ ይገኛሉ፡፡- በከተማው የጤና ሽፋንን ለማዳረስ የተዘጋጀውን የጤና ኤክስቴንሽን ፓኬጅ ለመተግበር የጤና ባለሞያዎች በመኖሪያ ቤቶችና በትምህርት ተቋማት እየተዘዋወሩ ያስተምራሉ፡፡ ሠ. የገንዘብ ተቋማት - በከተማችን ለማህበራዊ ዘርፍ አገልግሎት የባንክ የመድህን ዋስትና አገልግሎት የሚሰጡ የተለያዩ የገንዘብ ተቋማት ይገኛሉ፡፡- በከተማችን የሚገኙ ባንኮች የቁጠባ ሒሳብ፤ የተንቀሳቃሽ ሒሳብ፤ የሐዋላ አገልግሎት፤ የብድር አገልግሎትና ሌሎች አገልግሎቶችን ይሰጣሉ፡፡

 4.6 በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የሚገኙ ታሪካዊ ቅርሶችተማሪዎች! የሰው ልጆች በረጅም የታሪክ ዘመናት ለመገልገያነት የሰሯቸው የተለያዩ ቁሳቁሶች፣ መኖሪያ ቤቶች፣ የታዋቂ ሰዎች አልባሳትና የተግባር መገልገያ መሳሪያዎች መፃህፍትና የጦር መሳሪያዎች ቅርስ ይባላሉ፡፡ቅርስ በሁለት ይከፈላል፡፡1. መንፈሳዊ ቅርስ2. ቁሳዊ ቅርስመንፈሳዊ ቅርሶች- የሚባሉት በዓይን የማይታይ ነገር ግን በተግባር የሚገለፅ እንቅስቃሴዎች ናቸው። ለምሳሌ፡- በድምፅ የሚደመጥ ዘፈን፣ ቀረርቶ፣ ሙሾን፣ ተረት፣ እንቆቅልሽ፣ ስነ-ቃልን፣ ጭፈራንና የመሳሰሉትን ያጠቃልላል።ቁሳዊ ቅርሶች- የምንላቸው ደግሞ በኅብረተሰቡ ተሰርተው ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፉ የመጡ ተጨባጭ ነገሮች ናቸው፡፡ ለምሳሌ፡- የጥንት ሰዎች ሥዕሎች፣ ከድንጋይ፣ ከእንጨትና ከሸክላ የተሰሩ ቅርሳቅርሶች፣ በጥንት ጊዜ የተሰሩ ሳንቲሞች፣ ሕንፃዎች፣ ሀውልቶችና አልባሳት፣ ጥንታዊና ጠቃሚ ፅሁፎችን መጥቀስ ይቻላል፡፡ ሀ) በአዲስ አበባ ከተማ የሚገኙ ሐውልቶች የአጼ ምኒሊክ ሐውልት- ይህ ሐውልት አራዳ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ፊት ለፊት ይገኛል፡፡፡- መታሰቢያነቱም ኢትዮጲያ በአደዋ ጦርነት ስላስመዘገበችው ድል ነው፡፡ የካቲት 12 የሰማዕታት መታሰቢያ ሐውልት- ሐውልቱ በስድስት ኪሎ ቆሞ ይገኛል፡፡- መታሰቢያነቱም የካቲት 12 ቀን በኢጣሊያ ወታደሮች በአዲስ አበባ ከተማ ሕዝብ ላይ የተፈፀመውን ጭፍጨፋ ለማስታወስ ነው፡፡ የነፃነት ሐውልት- ይህ ሐውልት በአራት ኪሎ በሚያዚያ 27 አደባባይ ቆሞ ይታያል፡፡- ሐውልቱ የቆመው የኢትዮጲያ ሰራዊት የኢጣሊያ ጦር ድል አድርጎ አዲስ አበባ ከተማ የገባበት ቀን ለማሰብ ነው፡፡ ለ) በአዲስ አበባ ከተማ የሚገኙ ታሪካዊ ቅርሶች - በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶች ይገኛሉ፡፡ ለአብነት ያህል ጥቂቶቹን እንመልከት፡- የዳግማዊ ምኒሊክ ቤተ መንግስት እና የእቴጌ ጣይቱ ሆቴል ሐ) ቤተ መዘክሮችተማሪዎች! በትምህርት ቤታችሁ ባሉት ክበባት ለምሳሌ ሀገርን አወቅ በኩል ስንት ቤተ መዘክሮች ጎብኝታችኋል?- ቤተመዘክር ማለት የተለያዩ ቅርሶች ተሰባስበው ለጎብኚዎች በሚያመች ሁኔታ የሚቀመጡበት ቦታ ቤተ መዘክር ይባላሉ፡፡- በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር በርካታ ቤተ መዘክሮች ይገኛሉ፡፡ለምሳሌ፡- በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ በአራት ኪሎ የእንስሳት ቤተ መዘክር፤ - በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ 6ኪሎ ዋናው ግቢ የኢትዮጲያ ጥናትና ምርምር ተቋም ቤተ መዘክር- በአራዳ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ግቢ- አምስት ኪሎ የሚገኘው ብሄራዊ ቤተ መዘክር- በእንጦጦ ማሪያም ቤተክርስቲያን ግቢ- የአዲስ አበባ ቤተ መዘክሮች እንደ ምሳሌነት ይጠቀሳሉ፡፡ መ) በከተማችን የሚገኙ ሀይማኖቶች- በከተማችን የክርስትና፤ የእስልምና፤ የይሁዲ እንዲሁም የሌሎች ሀይማኖቶች ተከታዮች ተከባብረው ይኖራሉ፡፡- ሁሉም ሃይማኖቶች እንደሃይማኖታቸው ሥርዓት ፈጣሪታቸዉን የሚያመልኩባቸው ቦታውች አሏቸው። ሠ) የጎብኚዎችን ቀልብ የሚስቡ ስፍራዎች- በአዲስ አበባ ከተማ በርካታ የጎብኚዎችን ቀልብ የሚስቡ ታሪካዊ፤ ሃይማኖታዊና ባህላዊ መስህቦች ይገኛሉ፡፡ለምሳሌ - በአፍሪካ ትልቁ የገበያ ማዕከል መርካቶ- በየካ ተራራ ላይ የሚገኘው የዋሻ ቤተክርስቲያን- ስድስት ኪሎ የሚገኘው አንበሳ ግቢ እንጦጦ ተራራ ላይ የሚገኘው የአፄ ምኒሊክ ቤተ መንግስት እና እልፍኝ - የሼክ ሆጀሌ መኖሪያ ቤት - የራስ ብሩ መኖሪያ ቤት ረ. ቅርሶችን መንከባከብተማሪዎች! ቅርስ ለአንድ ሀገር በጣም አስፈላጊ ነገር ነው፡፡ ቅርስ የማይተካ ሀብት ነው፡፡- ስለዚህም እንዳይጠፋ ፣ እንዳይበላሽ ፣ በስርቆት ከሀገር እንዳይወጣ ከፍተኛ ጥበቃና እንክብካቤ ማድረግ ይገባል፡፡

4.7 በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የሚገኙ ታዋቂ ግለሰቦችና የሕይወት ተሞክሯቸው የከተማችን ታዋቂ ሰዎች- በከተማችን የሚገኙ ታዋቂ ሰዎች በከተማችንና በሀገራችን ሕዝብ እንዲሁም በዓለም ደረጃ የሚታወቁበት የተለያዩ ተግባራትን አከናውነዋል፡፡ለምሳሌ፡- የሀገራችን ዳር ድንበር ለማስጠበቅ ከፍተኛ መሰዋትነት ከከፈሉ ኢትዮጵያውያን መካከል- ኮሎኔል አብዲሳ አጋን - ደጃዝማች በላይ ዘለቀ - ደጃዝማች በየነ መርዕድ - ደጃዝማች ወንድይራድበሙዚቃ ዘርፋም - ናርሲን ናልባልዲያን - ክቡር ዶክተር ሙላቱ አስታጥቄ - እማሆይ ፅጌ ገብሩንበሥነ ሥዕል (ሥነ ጥበብ) ዘርፍ ደግሞ - አለቃ መዝሙር ዘዳዊት - ገብረ ክርስቶስ ደስታን - ደስታ ሐጎስን - ለማ ጉያበአትሌቲክስ ስፖርት - ሻምበል አበበ በቂላ -bሻምበል ማሞ ወልዴ - ሻምበል ምሩፅ ይፍጠር - ኮሎኔል ደራርቱ ቱሉ - ሻለቃ ሀይሌ ገብረ ስላሴ መጥቀስ ይቻላል፡፡ ታዋቂ ሰዎች- ክቡር ዶክተር አርቲስት ጥላሁን ገሰሠ በሙዚቃ ዘርፉ ታዋቂ ሰው ነበር፡፡- እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ በሥነ ጥበብ ሥራቸው ከፍተኛ ውጤት ያስመዘገቡ ዓለም አቀፍ ሽልማቶችን ያገኙ የስነ ጥበብ ባለሙያ ነበሩ፡፡- ደጃዝማች ባልቻ አባ ነፍሶኢትዮጲያ በጣሊያን በተወረረችበት ጊዜ ሀገራችንን ነፃ ለማውጣት ጦሩን በመምራት ከፍተኛ ድል ያስመዘገቡ ጀግና ነበር፡፡- ዶክተር አክሊሉ ለማ - በሳይንስና ቴክኖሎጂ ታዋቂ ሰው ናቸው፡፡- የተለያዩ ሳይንሳዊ ምርምሮች በማካሄድ የቢልሀርዚያ በሽታን የሚያስተላልፈውን የቀንድ አውጣ ትል የሚገድል መድሀኒት እንዶድ ከተባለው ተክል ማግኘት የቻሉ ታዋቂ የሳይንስ ምርምር ባለሙያ ነበሩ፡፡ የምዕራፉ ማጠቃለያ- የአዲስ አበባ ከተማን በሁሉም አቅጣጫዎች የሚያዋስኑት አጎራባች የኦሮሚያ ብሄራዊ ክልል ዞኖች ናቸው፡፡- የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የራሱ ሰንደቅ ዓላማም ይሁን መዝሙር የለውም፡፡ ነገር ግን የራሱ መለያ ዓርማ አለው፡፡- የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር በ10 ክፍለ ከተሞችና በ116 ወረዳዎች የተዋቀረ ነው፡፡- ቅርስ ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፍ የመጣ የማይተካ ዋጋ ያላቸውና በትውልድ የሚጠበቁ ነገሮችን ያጠቃልላል፡፡- በከተማችን በተለያዩ ዘርፎች በሙዚቃ፤ በስነ ጥበብና በመሳሰሉት ታዋቂና ስኬታማ ሰዎች ይገኛሉ፡፡

ከሚከተሉት ምርጫዎች ውስጥ ትክክለኛውን ምረጡ1. በቦሌ ክፍለ ከተማ ያለው የቦሌ አለም አቀፍ አውሮፕላን ጣቢያ______? ሀ. የከተማዋ በጣም ዝቅተኛ ስፍራ ነው ሐ. የከተማዋ ረባዳማ ስፍራ ነው ለ. የከተማዋ በጣም ከፍተኛ ስፍራ ነው መ. ሁሉም መልስ ነው፡፡

2. አዲስ አበባ __________የፖለቲካ ማዕከል ናት፡፡ ሀ. የኢትዮጰያ ሐ. ሀ እና ለ ለ. የአፍሪካ መ. መልሱ አልተሰጠም

3. ከሚከተሉት አማራጮች ውስጥ ስለ አዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ትክክል የሆነውን ምረጡ?ሀ. የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የራሱ የሆነ መዝሙር የለውም።ለ. የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የራሱ የሆነ ሰንደቅ አላማ የለውም።ሐ. የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ተቋማት የሚውለበለበው የኢትዮጵያ ሰንደቅ አላማ ነው።መ. ሁሉም መልስ ነው።

የሚከተሉተ ዓ.ነገሮች ትክክል ከሆኑ እውነት ካለሆኑ ደግሞ ሐሰት በማለት መልሱ፡፡1. ቅርሶች በዓይን አይታዩም፡፡

2. ተረቶችና ልዩ ልዩ ጨዋታዎች መንፈሳዊ ቅርሶች ናቸው፡፡

3. በተለያየ ምክንያት የጠፉ ቅርሶችን በአዲስ መተካት ይቻላል፡፡

4. መርካቶ በአፍሪካ ትልቁ የገበያ ቦታ ነው፡፡

3. እየንዳነዱ ክፍለ ከተማና ወረዳ በ _____________አማካኝነት ይተዳደራል፡፡